Η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD – Post-Traumatic Stress Disorder) είναι μια ψυχική κατάσταση που μπορεί να αναπτυχθεί όταν ένα άτομο εκτεθεί σε ένα ή περισσότερα τραυματικά γεγονότα τα οποία υπερέβησαν την ικανότητά του να τα επεξεργαστεί ψυχικά και σωματικά.
Σύμφωνα με τη σύγχρονη επιστημονική προσέγγιση του τραύματος, όπως αυτή έχει αναδειχθεί μέσα από την πολυετή έρευνα του ψυχιάτρου και ερευνητή Bessel van der Kolk, το PTSD δεν αποτελεί διαταραχή της ανάμνησης, αλλά διαταραχή της σωματικής και νευροβιολογικής ρύθμισης. Το τραύμα δεν «μένει» στην ιστορία που θυμάται το άτομο, αλλά στο αποτύπωμα που αφήνει στο σώμα και στο αυτόνομο νευρικό σύστημα.
Στο PTSD, το τραύμα δεν βιώνεται ως κάτι που ανήκει στο παρελθόν. Αντίθετα, επανενεργοποιείται μέσα από σκέψεις, εικόνες, σωματικές αισθήσεις ή έντονα συναισθήματα, σαν να συμβαίνει ξανά στο παρόν.
Το άτομο μπορεί να ζει σε μια διαρκή κατάσταση επιφυλακής ή αποφυγής, προσπαθώντας ασυνείδητα να προστατευτεί από μια απειλή που έχει ήδη περάσει.
Πιο συγκεκριμένα, η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD) εμφανίζεται ύστερα από ένα ή περισσότερα τραυματικά γεγονότα, όπως:
- κακοποίηση (σωματική, ψυχική ή σεξουαλική),
- βία ή απειλή ζωής,
- σοβαρά ατυχήματα,
- απώλειες,
- παραμέληση,
- χρόνιο φόβο ή αίσθηση ανασφάλειας (ιδιαίτερα στην παιδική ηλικία).
Το τραύμα δεν ορίζεται από το γεγονός, αλλά από το πώς το βίωσε το νευρικό σύστημα.
Δύο άνθρωποι μπορεί να ζήσουν το ίδιο γεγονός – και μόνο ο ένας να εμφανίσει PTSD.
Πώς εκδηλώνεται;
Η Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD) δεν εμφανίζεται πάντα με τον ίδιο τρόπο. Μπορεί να μοιάζει με:
- έντονο άγχος ή κρίσεις πανικού,
- flashbacks ή εφιάλτες,
- αποφυγή ανθρώπων, καταστάσεων ή συναισθημάτων,
- υπερεπαγρύπνηση (σαν να περιμένεις πάντα κάτι κακό),
- συναισθηματικό μούδιασμα,
- θυμό χωρίς εμφανή λόγο,
- ενοχές ή ντροπή,
- δυσκολία στη σύνδεση και την εμπιστοσύνη.
Πολλοί άνθρωποι με PTSD δεν ξέρουν ότι το έχουν.
Απλώς νιώθουν ότι «κάτι δεν πάει καλά μέσα τους».
Το τραύμα αποθηκεύεται στο σώμα.
Γι’ αυτό και συχνά:
- το σώμα αντιδρά πριν προλάβει η σκέψη,
- ο φόβος εμφανίζεται χωρίς προειδοποίηση,
- η λογική δεν αρκεί για να «ηρεμήσει» το σύστημα.
Το νευρικό σύστημα έχει μάθει να επιβιώνει.
Και συνεχίζει να το κάνει, ακόμη κι όταν ο κίνδυνος έχει περάσει.
Δεν είναι ότι το άτομο «κολλάει στο παρελθόν».
Είναι ότι το παρελθόν δεν έχει μάθει ακόμα πως τελείωσε.
Θεραπευτική προσέγγιση
Σύμφωνα με τον Bessel van der Kolk, η θεραπεία του PTSD δεν μπορεί να περιοριστεί μόνο στη λεκτική επεξεργασία ή στην κατανόηση του τραυματικού γεγονότος. Εφόσον το τραύμα έχει αποτυπωθεί στο σώμα και στο νευρικό σύστημα, η θεραπευτική διαδικασία χρειάζεται να απευθύνεται και σε αυτά τα επίπεδα.
Η βασική αρχή αυτής της προσέγγισης είναι ότι το άτομο δεν χρειάζεται να «θυμηθεί περισσότερα», αλλά να νιώσει μεγαλύτερη ασφάλεια στο παρόν. Πριν από οποιαδήποτε αναβίωση ή επεξεργασία του τραύματος, προτεραιότητα αποτελεί η ρύθμιση του αυτόνομου νευρικού συστήματος και η αποκατάσταση της αίσθησης ελέγχου πάνω στο σώμα και τα συναισθήματα.
Η θεραπεία χρειάζεται να εστιάζει:
- στη σταδιακή επανασύνδεση του ατόμου με το σώμα του,
- στην αναγνώριση και ρύθμιση των σωματικών αντιδράσεων φόβου,
- στη δημιουργία ενός εσωτερικού αισθήματος ασφάλειας,
- και στη θεραπευτική σχέση ως ασφαλές πλαίσιο επανεκμάθησης της εμπιστοσύνης.
Μέσα από αυτή τη φιλοσοφία, η ίαση δεν σημαίνει «να ξεχαστεί το τραύμα», αλλά να πάψει να ενεργοποιείται αυτόματα σαν να συμβαίνει στο παρόν. Το νευρικό σύστημα μαθαίνει σταδιακά ότι ο κίνδυνος έχει περάσει και ότι μπορεί να υπάρξει χώρος για χαλάρωση, σύνδεση και επιλογή.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε σωματοκεντρικές και ρυθμιστικές παρεμβάσεις, οι οποίες βοηθούν το άτομο να επανέλθει στο εδώ και τώρα, να αναγνωρίσει τα σήματα του σώματος και να τα αντέξει χωρίς να κατακλύζεται. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, το τραύμα παύει να καθορίζει τη λειτουργικότητα και την ταυτότητα του ατόμου.
Στο πλαίσιο αυτό, η θεραπεία του PTSD δεν είναι μια γρήγορη ή γραμμική διαδικασία. Είναι μια πορεία επανασύνδεσης με το σώμα, τον εαυτό και τους άλλους, όπου η ασφάλεια προηγείται της μνήμης και η ρύθμιση προηγείται της αλλαγής.
Σύνταξη: Η ομάδα του Teach n’ Treat
Πηγές:
Bessel van der Kolk (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.
Βασικό έργο αναφοράς για τη νευροβιολογία του τραύματος και τη σωματοκεντρική προσέγγιση στη θεραπεία του PTSD.
American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5).
Επίσημα διαγνωστικά κριτήρια για τη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες.
Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery. Basic Books.
Θεμελιώδες έργο για την κατανόηση του ψυχικού τραύματος, της ασφάλειας και της θεραπευτικής σχέσης.
Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-Regulation. Norton.
Νευροβιολογικό πλαίσιο που υποστηρίζει τη ρύθμιση του νευρικού συστήματος στη θεραπεία του τραύματος.
van der Kolk, B. A., Spinazzola, J., Blaustein, M. E., Hopper, J. W., Hopper, E. K., Korn, D. L., & Simpson, W. B. (2007).
A randomized clinical trial of eye movement desensitization and reprocessing (EMDR), fluoxetine, and pill placebo in the treatment of posttraumatic stress disorder.
Ερευνητικό άρθρο που αναδεικνύει την αποτελεσματικότητα μη καθαρά λεκτικών παρεμβάσεων στο PTSD.
