Η ΔΕΠ-Υ στην παιδική ηλικία

Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής – Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ), διεθνώς γνωστή ως Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD), αποτελεί μία από τις συχνότερες νευροαναπτυξιακές διαταραχές.

Εμφανίζεται σε ποσοστό περίπου 5–7% του παιδικού πληθυσμού παγκοσμίως, με αναλογία περίπου 3:1 υπέρ των αγοριών. Συχνά συνυπάρχει με ειδικές μαθησιακές δυσκολίες, αλλά δεν ανήκει σε αυτές.

Συμπτώματα, Τύποι και Αιτιολογικοί Παράγοντες

Πρόκειται για αναπτυξιακή διαταραχή με νευροβιολογικό υπόβαθρο, με χαρακτηριστικά συμπτώματα τη διάσπαση προσοχής, την παρορμητικότητα ή και την υπερκινητικότητα. Η ΔΕΠ-Υ στην παιδική ηλικία παρουσιάζεται με διαφορετική συμπτωματολογία σε κάθε παιδί. Ωστόσο, υπάρχουν κάποια γενικά χαρακτηριστικά, πολλά από τα οποία κινητοποιούν τους γονείς να προχωρήσουν σε αξιολόγηση κυρίως στα 3–7 έτη.

Η ΔΕΠ-Υ στην Παιδική Ηλικία

Γενική Εικόνα

Δε σταματάει λεπτό να κινείται.
Χαζεύει.
Δεν συγκεντρώνεται.
Του μιλάς και δεν ακούει.
Μιλάει συνεχώς.
Διακόπτει συνέχεια.
Δεν σκέφτεται πριν αντιδράσει.
Ενοχλεί τους άλλους συστηματικά.
Δεν προσπαθεί.
Χτυπάει.
Δεν κοιμάται.
Απρόσεκτος/η.
Ανοργάνωτος/η.
Ξεχνάει.

Παρουσιάσεις ΔΕΠ-Υ (σύμφωνα με τα διαγνωστικά κριτήρια DSM)

1. ΔΕΠ-Υ με προεξέχοντα τον Απρόσεκτο τύπο (χωρίς υπερκινητικότητα)

Δεν παρουσιάζει 6 (ή περισσότερα) από τα συμπτώματα υπερκινητικότητας – παρορμητικότητας.

2. ΔΕΠ-Υ με προεξέχοντα τον Υπερκινητικό – Παρορμητικό τύπο

Δεν παρουσιάζει 6 (ή περισσότερα) από τα συμπτώματα απροσεξίας – διάσπασης προσοχής.

3. ΔΕΠ-Υ Συνδυασμένος τύπος

Παρουσιάζει 6 (ή περισσότερα) συμπτώματα απροσεξίας και 6 (ή περισσότερα) υπερκινητικότητας – παρορμητικότητας.

Για όλες τις παρουσιάσεις απαιτείται τα συμπτώματα:
• να διαρκούν τουλάχιστον 6 μήνες,
• να είναι ανακόλουθα με το αναπτυξιακό επίπεδο,
• να υπάρχει κλινικά σημαντική έκπτωση στη λειτουργικότητα,
• να έχουν εμφανιστεί πριν το 12ο έτος ηλικίας,
• και να μην εξηγούνται καλύτερα από άλλη ψυχική ή ιατρική κατάσταση.

Συμπτώματα Απροσεξίας – Διάσπασης Προσοχής

Αποτυγχάνει συχνά να επικεντρώσει την προσοχή του σε λεπτομέρειες ή κάνει λάθη απροσεξίας στις σχολικές εργασίες ή σε άλλες δραστηριότητες.
Δυσκολεύεται συχνά να διατηρήσει την προσοχή του σε εργασίες ή δραστηριότητες παιχνιδιού.
Φαίνεται συχνά να μην ακούει όταν του απευθύνουν τον λόγο.
Συχνά δεν ακολουθεί τις οδηγίες που του δίνονται μέχρι τέλους και αποτυγχάνει να ολοκληρώσει εργασίες ή δουλειές που του ανατίθενται, χωρίς αυτό να οφείλεται σε εναντιωματική συμπεριφορά ή αποτυχία κατανόησης των οδηγιών.
Δυσκολεύεται συχνά να οργανώσει δουλειές και δραστηριότητες.
Συχνά αποφεύγει, αποστρέφεται ή είναι απρόθυμο να εμπλακεί σε δουλειές που απαιτούν έντονη πνευματική προσπάθεια.
Χάνει συχνά αντικείμενα απαραίτητα για εργασίες ή δραστηριότητες.
Η προσοχή του διασπάται συχνά από εξωτερικά ερεθίσματα.
Ξεχνά συχνά καθημερινές δραστηριότητες.

Συμπτώματα Υπερκινητικότητας – Παρορμητικότητας

Υπερκινητικότητα

Κινεί συχνά νευρικά τα χέρια ή τα πόδια ή στριφογυρίζει στη θέση του.
Αφήνει συχνά τη θέση του στην τάξη ή σε άλλες περιστάσεις όπου αναμένεται να παραμείνει καθισμένο.
Τρέχει συχνά εδώ κι εκεί ή σκαρφαλώνει υπερβολικά σε περιστάσεις που δεν προσφέρονται για ανάλογες δραστηριότητες.
Δυσκολεύεται να παίξει ήσυχα σε δραστηριότητες ελεύθερου χρόνου.
Συχνά βρίσκεται σε κίνηση και ενεργεί σαν να έχει «μοτεράκι».
Συχνά μιλά υπερβολικά.

Παρορμητικότητα

Συχνά απαντά πριν ολοκληρωθεί η ερώτηση.
Δυσκολεύεται συχνά να περιμένει τη σειρά του.
Συχνά διακόπτει ή ενοχλεί τους άλλους (π.χ. παρεμβαίνει σε συζητήσεις ή παιχνίδια).

Συννοσηρότητα

Η ΔΕΠ-Υ στην παιδική ηλικία σπάνια εμφανίζεται ως μεμονωμένη διαταραχή. Το 65% των παιδιών με ΔΕΠ-Υ παρουσιάζουν μία ή περισσότερες συνυπάρχουσες ψυχικές ή αναπτυξιακές διαταραχές που συχνά επηρεάζουν την εξέλιξη και τη θεραπεία της διαταραχής. Κάποιες από αυτές είναι:

Ειδικές μαθησιακές διαταραχές (δυσλεξία, δυσορθογραφία, δυσαριθμησία)
Αναπτυξιακές διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ)
Διαταραχές εναντιωματικής συμπεριφοράς και διαγωγής
Διαταραχές άγχους
Διαταραχές συναισθήματος
Διαταραχές με συμπτώματα τικς (π.χ. σύνδρομο Tourette)

Αιτιολογικοί Παράγοντες

Τα ερευνητικά δεδομένα δείχνουν ότι τα συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ δεν οφείλονται σε μία και μοναδική αιτία, αλλά σχετίζονται με πολλαπλούς παράγοντες.

Α. Νευροψυχολογικοί παράγοντες

Ο ανασταλτικός έλεγχος
Η μνήμη εργασίας
Η αυτορρύθμιση συναισθήματος – διέγερσης
Η αντίληψη του χρόνου

Β. Γενετικοί παράγοντες

Η ΔΕΠ-Υ είναι σε μεγάλο βαθμό κληρονομική, χωρίς να υπάρχει ένα μοναδικό γονίδιο που την προκαλεί.

Γ. Περιβαλλοντικοί παράγοντες

Έκθεση σε περιβαλλοντικές τοξίνες, κάπνισμα και κατανάλωση αλκοόλ κατά την κύηση.

Δ. Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες

Οι αρνητικές αλληλεπιδράσεις γονέα–παιδιού δεν αποτελούν αίτιο της ΔΕΠ-Υ, αλλά μπορούν να ενισχύσουν την ένταση των συμπτωμάτων ή να δημιουργήσουν δευτερογενείς δυσκολίες.

Εκδήλωση Συμπτωμάτων από τη Βρεφική έως τη Σχολική Ηλικία

Βρεφική ηλικία

Το «δύσκολο βρέφος» μπορεί να παρουσιάζει αυξημένη κινητική δραστηριότητα, έντονο ή παρατεταμένο κλάμα, ακανόνιστο ύπνο και δυσκολίες σίτισης.

Νηπιακή ηλικία

Εμφανίζονται ελλείμματα σε κοινωνικές δεξιότητες, προσαρμοστικές συμπεριφορές και δεξιότητες μάθησης, καθώς και αυξημένη παρορμητικότητα και υπερκινητικότητα.

Σχολική ηλικία

Το παιδί δυσκολεύεται να προσαρμοστεί σε δομημένο πλαίσιο, δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, παρουσιάζει ασυνέπεια, έλλειψη οργάνωσης, δυσκολίες στις κοινωνικές σχέσεις και συχνή παρορμητικότητα.

Διάγνωση

Η διάγνωση της ΔΕΠ-Υ περιλαμβάνει:
• καθορισμό της φύσης και αιτιολογίας του προβλήματος,
• εντοπισμό της σοβαρότητας των συμπτωμάτων,
• πρόγνωση της εξέλιξης,
• σχεδιασμό θεραπευτικής παρέμβασης,
• και αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς της.

Απαιτείται συνδυασμός μεθόδων αξιολόγησης: λήψη ιστορικού, συνέντευξη με γονείς και παιδί, κλινική παρατήρηση, κλινική αξιολόγηση και συνεργασία διαφορετικών ειδικών. Στόχος είναι όχι μόνο η επιβεβαίωση της διάγνωσης, αλλά και η διαφορική διάγνωση από άλλες διαταραχές και η διερεύνηση πιθανής συννοσηρότητας.