Όταν πιέζεις ένα παιδί για να μάθει, είναι σαν να ασκείς πίεση σ’ ένα δέντρο με σκοπό να το ξεριζώσεις.” – Μαρία Βερίγου
Έρευνες δείχνουν ότι το σχολείο αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες άγχους για τα παιδιά. Η σχολική καθημερινότητα, καθώς και οι απαιτήσεις της μελέτης στο σπίτι, μπορεί να οδηγήσουν σε δύσκολες ή τραυματικές εμπειρίες. Αυτές επηρεάζουν τον ψυχισμό του παιδιού, προκαλώντας συναισθήματα πίεσης, έντασης, ανησυχίας, φόβου ή θλίψης.
Οι καταστάσεις αυτές, μπορούν να βιωθούν με τέτοιον τρόπο που να είναι ικανές να αποδυναμώσουν τις ισορροπίες του παιδιού, να κλονίσουν την αυτοπεποίθησή του και να κατακρεουργήσουν την αυτοεκτίμηση του. Θα αισθάνεται αδύναμο να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις και η δυσφορία στην καθημερινή του σχολική ζωή θα μεγαλώνει.
Κάποιες από τις καταστάσεις, που μπορούν κι η κάθε μια ξεχωριστά να χαρακτηριστούν ως πηγές σχολικού άγχους είναι οι εξής:
- Η πίεση για καλούς βαθμούς
«Τι θα γίνει με εσένα;» ρωτάει η δασκάλα.
«Πάλι αυτόν τον βαθμό έφερες;» ρωτάει η μαμά.
«Αν δεν φέρεις Άριστα δεν θα σου πάρω το δώρο που θες», ανακοινώνει ο μπαμπάς.
- Να μην κάνει λάθη
«Πρόσεχε!» γράφει η δασκάλα στο τετράδιο.
«Σβήστο και ξαναγράψτο», λέει η μαμά στο σπίτι.
«Καλά, χαζό είσαι;» λένε οι συμμαθητές.
- Η πίεση για ανταγωνιστικότητα
«Το αυτοκόλλητο» της δασκάλας.
«Το κοκόρεμα» του συμμαθητή.
«Το μπορείς» της μαμάς.
- Το πολύωρο διάβασμα
Η μεγάλη μελέτη για το σπίτι από τη δασκάλα
Το «Να τα ξέρει καλά» της μαμάς.
«Το έλα να σε εξετάσω», των γονέων
- Η σύγκρισή του με άλλους
«Όλοι το ξέρουν, εσύ όχι», λέει η δασκάλα.
«Κοίτα την αδερφή σου πώς τα καταφέρνει», λέει η μαμά.
«Εγώ είμαι καλύτερος από σένα», λέει ο συμμαθητής.
- Η γελοιοποίηση και η μείωση
«Μωρό είσαι;» ρωτάει η μαμά.
«Όλο χαζεύεις», λέει η δασκάλα.
Τα γέλια των συμμαθητών.
- H μοναξιά
Η δασκάλα που δεν θα συνδεθεί μαζί του, δεν θα καθοδηγήσει, δε θα τον στηρίξει στις δυσκολίες του.
Ο συμμαθητής που δεν θέλει να παίξουν, που τον αγνοεί.
- Οι μαθησιακές δυσκολίες, χωρίς την απαραίτητη υποστήριξη
Συχνές απογοητεύσεις από τα ελλείμματα.
Πολύ συχνές παρατηρήσεις από τη δυσκολία συγκέντρωσης.
«Προσπάθησε περισσότερο», λέει η δασκάλα
- Η άγνοια των βημάτων
«Κάντο», λέει η δασκάλα χωρίς να εξηγεί τα βήματα.
«Γιατί δεν διάβασες; Ρωτάει η μαμά.
- Η απόρριψη μέσω αρνητικής ενίσχυσης
Η στέρηση αυτοκόλλητου από τη δασκάλα.
Η στέρηση δώρου ή δραστηριότητας από τους γονείς.
Οι τιμωρίες και οι φωνές.
- Η πίεση λόγω του φόβου για το μέλλον (πανεπιστήμιο – επαγγελματική επιτυχία)
«Αν δεν μάθεις τώρα, πώς θα πας πανεπιστήμιο;»
«Θα αποτύχεις στη ζωή σου.»
Η απόδοση γίνεται συνώνυμο της “επιβίωσης”, όχι της μάθησης.
- Η υπερφόρτωση με εξωσχολικές δραστηριότητες
Αγγλικά, μουσική, αθλήματα, φροντιστήρια—και όλα αυτά μέσα στην ίδια εβδομάδα.
Το παιδί χάνει χώρο για ξεκούραση, παιχνίδι, δημιουργικότητα.
- Η έλλειψη εξατομικευμένης διδασκαλίας
Ένα πρόγραμμα που δεν λαμβάνει υπόψη τον ρυθμό του παιδιού.
Μαθητές που μαθαίνουν με διαφορετικούς τρόπους, αλλά αντιμετωπίζονται όλοι με τον ίδιο τρόπο.
- Η συνεχής αξιολόγηση και οι εξετάσεις
Τεστ ανά εβδομάδα.
Επαναληπτικά, διαγωνίσματα, πρόχειρα.
Η πίεση των γονέων να αποδώσει.
Το παιδί ζει σε μια μόνιμη κατάσταση “εξέτασης” στο σπίτι και στο σχολείο.
- Η απουσία χρόνου για ελεύθερο παιχνίδι στο σχολείο
Μικρά διαλείμματα.
Απαγορεύσεις στο παιχνίδι από το φόβο μη χτυπήσουν τα παιδιά.
Έλλειψη ευκαιριών για εκτόνωση και κοινωνική επαφή.
- Η πίεση από εκπαιδευτικούς που φοβούνται για τη δική τους αξιολόγηση
Εκπαιδευτικοί που αγχώνονται για τα αποτελέσματα της τάξης τους.
Η πίεση πέφτει πάνω στα παιδιά: Τα αντιμετωπίζουν με αυστηρότητα, ένταση, έλλειψη ενσυναίσθησης – συχνά ως μηχανισμός άμυνας.
- Η συνεχής παρακολούθηση των επιδόσεων από τους γονείς
Το «Να δω τι έγραψες».
Η καθημερινή καταγραφή λαθών, ελλείψεων, ξεχασμάτων.
Το παιδί νιώθει ότι είναι πάντα υπό έλεγχο.
- Το bullying ή αλλιώς συναισθηματική, λεκτική ή σωματική κακοποίηση
Το συστηματικό σπρώξιμο από ένα συμμαθητή ή παρέας συμμαθητών.
Ο εξαναγκασμός να κάνει κάτι που δεν θέλει.
Τα αρνητικά λόγια πίσω από την πλάτη του.
Η καταπρόσωπο απόρριψη του από συμμαθητή ή παρέας συμμαθητών.
- Η σχολικοποίηση στης ζωής
Το διάβασμα διαρκεί ώσπου το παιδί πάει για ύπνο.
Στέρηση παιχνιδιού στην καθημερινότητα.
Η έλλειψη οικογενειακών στιγμών και αντικατάστασή τους με δραστηριότητες και διάβασμα.
Βιώνοντας το παιδί συχνά δύσκολες ή τραυματικές καταστάσεις, που έχουν να κάνουν με το αντικείμενο της μάθησης, θα αποκτήσει την πεποίθηση ότι το σχολείο και η μάθηση είναι κάτι το αρνητικό. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να αρχίσει να κλείνεται και να αφήνεται ή το αντίθετο να αντιστέκεται και να αντιδρά σε κάθε ερέθισμα που έχει να κάνει με το σχολείο.
Όπως καταλαβαίνουμε, η έλλειψη σύνδεσης, αποδοχής και ενσυναίσθησης των γονέων και των εκπαιδευτικών, αλλά και οι υπερβολικές τους απαιτήσεις και προσδοκίες τους, μπορούν να φέρουν αντίθετα αποτελέσματα, οδηγώντας το παιδί στη σχολική αποτυχία ή ακόμη και τη σχολική άρνηση.
Σίγουρα, οι απαιτήσεις της σημερινής ζωής επιβαρύνουν τόσο τους γονείς όσο και τους εκπαιδευτικούς, οδηγώντας συχνά στη θέσπιση υψηλών στόχων και προσδοκιών. Παρ’ όλα αυτά, είναι αναγκαίο να αξιολογούμε καθημερινά τις πραγματικές ανάγκες του παιδιού και να το στηρίζουμε, ανεξάρτητα από την επίδοσή του, ώστε να μη χάνει το κίνητρό του, την αυτοδιάθεσή του και την ικανότητά του για αυτοδιαχείριση. Μόνο έτσι μπορούμε να μεγαλώνουμε παιδιά ψυχικά υγιή, που να νιώθουν ασφάλεια, αυτοαποδοχή και αληθινή αγάπη για τη διαδικασία της μάθησης.
Σύνταξη: Μαρία Βερίγου | Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας, Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεύτρια, Ειδική Παιδαγωγός
Επιμέλεια: Ομάδα του Teach n’ Treat
