Υπάρχουν αλλαγές που γίνονται αντιληπτές αμέσως. Και υπάρχουν εκείνες που εγκαθίστανται αθόρυβα, μέχρι που μια μέρα συνειδητοποιείς ότι τίποτα δεν είναι όπως πριν. Η εφηβεία ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Δεν ξεκινά τη μέρα που θα την γράψει ένα σχολικό βιβλίο ούτε όταν εμφανιστούν τα πρώτα βιολογικά σημάδια της ανάπτυξης. Ξεκινά τη στιγμή που το παιδί αρχίζει να διεκδικεί έναν εσωτερικό χώρο που δεν μπορεί πλέον να μοιραστεί ολοκληρωτικά με τους γονείς του.
Η πόρτα του δωματίου κλείνει συχνότερα. Οι κουβέντες γίνονται πιο σύντομες. Οι φίλοι αποκτούν μεγαλύτερο βάρος από τις οικογενειακές συνήθειες. Κι ένας γονιός βρίσκεται να αναρωτιέται πότε ακριβώς άλλαξε η σχέση τους. Στην πραγματικότητα, δεν άλλαξε η σχέση, άλλαξε ο τρόπος με τον οποίο αυτή καλείται να υπάρξει.
Η αναζήτηση της αυτονομίας είναι ίσως το σημαντικότερο αναπτυξιακό έργο της εφηβείας. Για να ανακαλύψει ποιος είναι, ο νέος άνθρωπος χρειάζεται, για ένα διάστημα, να απομακρυνθεί από εκείνους που μέχρι χθες αποτελούσαν το ασφαλέστερο σημείο αναφοράς του. Πρόκειται για μια αντίφαση που συχνά δυσκολεύει τους γονείς.
Η απόσταση δεν είναι πάντοτε ένδειξη απομάκρυνσης. Πολλές φορές αποτελεί τον μόνο τρόπο με τον οποίο μπορεί να οικοδομηθεί μια ώριμη σχέση. Ίσως γι’ αυτό η εφηβεία να είναι περισσότερο δοκιμασία για τον γονιό παρά για το παιδί.
Μέχρι εκείνη τη στιγμή, η αγάπη εκφραζόταν μέσα από την προστασία. Ένα χέρι που κρατούσε σφιχτά, μια απάντηση που ερχόταν γρήγορα, μια λύση που έπρεπε να δοθεί. Ξαφνικά, η ίδια αγάπη καλείται να πάρει μια διαφορετική μορφή. Να γίνει υπομονή. Να γίνει εμπιστοσύνη. Να γίνει παρουσία που δεν εισβάλλει, αλλά ούτε και αποσύρεται.
Δεν είναι εύκολη αυτή η μετάβαση. Η ανησυχία μεταμφιέζεται συχνά σε έλεγχο. Ο φόβος σε αυστηρότητα. Η αγάπη σε υπερπροστασία. Κι όμως, πίσω από πολλές συγκρούσεις της εφηβείας δεν κρύβεται η διάθεση για αντιπαράθεση, αλλά δύο διαφορετικοί τρόποι έκφρασης της ίδιας ανάγκης. Ο έφηβος ζητά χώρο για να γίνει ο εαυτός του και ο γονιός αναζητά τη βεβαιότητα ότι εξακολουθεί να είναι απαραίτητος. Σαν να στέκονται και οι δύο στις δύο πλευρές της ίδιας πόρτας.
Η εποχή μας κάνει αυτή τη διαδρομή ακόμη πιο απαιτητική. Οι προηγούμενες γενιές είχαν να αντιμετωπίσουν τις δυσκολίες της εφηβείας. Οι σημερινοί γονείς καλούνται να διαχειριστούν και έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτερα από όσο προλαβαίνουμε να τον κατανοήσουμε. Ψηφιακές κοινότητες, αδιάκοπη έκθεση, πρότυπα που γεννιούνται και χάνονται μέσα σε λίγες ώρες, πληροφορίες χωρίς φίλτρο και συγκρίσεις χωρίς τέλος.
Ο έφηβος μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον όπου η ταυτότητα δοκιμάζεται καθημερινά και ο γονιός συχνά αισθάνεται ότι προσπαθεί να προσανατολιστεί σε έναν τόπο που δεν γνώρισε ποτέ. Δεν είναι παράξενο που πολλές φορές γεννιούνται αμφιβολίες. Όχι μόνο για το παιδί, αλλά και για τον ίδιο τον γονεϊκό ρόλο. Πότε χρειάζεται να επιμείνω; Πότε να κάνω πίσω; Πότε να μιλήσω και πότε να σωπάσω; Οι ερωτήσεις αυτές δεν μαρτυρούν αδυναμία, μαρτυρούν ευθύνη. Είναι το τίμημα της σχέσης με έναν άνθρωπο που μεγαλώνει και αλλάζει.
Ίσως η μεγαλύτερη παγίδα της γονεϊκότητας να είναι η πεποίθηση ότι ο καλός γονιός οφείλει να έχει όλες τις απαντήσεις. Στην πραγματικότητα, η ποιότητα της σχέσης δεν καθορίζεται από την τελειότητα των επιλογών, αλλά από τη σταθερότητα της παρουσίας. Τα παιδιά δεν αναζητούν αλάνθαστους γονείς. Αναζητούν ενήλικες που μπορούν να αντέξουν την αβεβαιότητα χωρίς να πάψουν να είναι διαθέσιμοι.
Και όταν ο δρόμος γίνεται πιο δύσβατος, ίσως η μεγαλύτερη ένδειξη ωριμότητας να μην είναι να επιμένει ο γονιός πως θα τα καταφέρει μόνος. Στις σημαντικές μεταβάσεις της ζωής, ο άνθρωπος πάντοτε αναζητούσε συνοδοιπόρους. Ανθρώπους που, χωρίς να περπατούν τον δρόμο αντί γι’ αυτόν, μπορούσαν να τον βοηθήσουν να διακρίνει καλύτερα το τοπίο. Όχι για να του πουν πώς να μεγαλώσει το παιδί του, αλλά για να τον βοηθήσουν να ακούσει καθαρότερα όσα ήδη γνωρίζει, όταν ο θόρυβος της καθημερινότητας τα σκεπάζει.
Κάποτε εκείνη η πόρτα θα ανοίξει ξανά. Ίσως όχι με τον τρόπο που τη θυμάται ο γονιός. Όμως θα ανοίξει. Και όταν συμβεί, το παιδί δεν θα θυμάται αν οι γονείς του είχαν πάντοτε τη σωστή απάντηση. Θα θυμάται ότι, ακόμη και στις πιο σιωπηλές περιόδους της ζωής του, υπήρχε απέξω μια σταθερή παρουσία. Όχι για να εισβάλει, αλλά για να είναι εκεί. Ίσως τελικά αυτή να είναι η βαθύτερη ουσία της γονεϊκότητας. Να μαθαίνουμε, ξανά και ξανά, ότι η αγάπη δεν εκφράζεται μόνο όταν κρατάς το χέρι του παιδιού σου. Εκφράζεται και όταν βρίσκεις τη δύναμη να το αφήσεις να περπατήσει μόνο του, χωρίς ποτέ να πάψεις να αποτελείς το ασφαλές σημείο στο οποίο θα μπορεί να επιστρέφει.
Σύνταξη: Παντελής Βρανάς, Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας
Επιμέλεια: Η ομάδα του Teach & Treat
