«Δεν με ακούει».
«Το κάνει επίτηδες».
«Του έχω εξηγήσει τόσες φορές και συνεχίζει».
«Δεν καταλαβαίνω γιατί αντιδρά έτσι».
Υπάρχουν στιγμές που η συμπεριφορά ενός παιδιού μοιάζει ακατανόητη. Ένα ξέσπασμα για κάτι που στα μάτια μας φαίνεται ασήμαντο. Μια επίμονη άρνηση από το πουθενά. Ένας θυμός ανεξήγητος. Μια πόρτα που κλείνει απότομα. Ένα «άσε με» εκεί που εμείς προσπαθούμε να πλησιάσουμε.
Γιατί συμπεριφέρεται έτσι; Γιατί τόση αντίδραση; Γιατί τόση άρνηση;
Γιατί τέτοια απόσταση από τον γονέα που θέλει το καλό του;
Ίσως γιατί αυτό που βλέπουμε δεν είναι πάντα ολόκληρη η ιστορία.
Η συμπεριφορά ενός παιδιού μοιάζει συχνά με την κορυφή ενός παγόβουνου. Είναι το κομμάτι που βρίσκεται πάνω από την επιφάνεια και μπορούμε εύκολα να παρατηρήσουμε: τη φωνή, την άρνηση, το κλάμα, την απομάκρυνση, την επιθετικότητα, τη σιωπή.
Κάτω όμως από την επιφάνεια μπορεί να υπάρχουν πολλά περισσότερα. Σκέψεις που δεν γνωρίζουμε. Συναισθήματα που το παιδί δεν έχει καταφέρει να εκφράσει. Φόβος, απογοήτευση, ντροπή, θυμός, ζήλια, ανασφάλεια, ανάγκη για αυτονομία ή σύνδεση. Εμπειρίες που ίσως δεν μας έχει διηγηθεί ή που ακόμη και το ίδιο δυσκολεύεται να κατανοήσει και να βάλει σε λέξεις.
Αν έχουμε στο μουαλό μας ότι κάτω από την συμπεριφορά υπάρχει κάτι βαθύτερο, ίσως η ερώτηση «Γιατί συμπεριφέρεται έτσι;» μπορεί να αρχίσει σιγά σιγά να αλλάζει: «Τι μπορεί να συμβαίνει στο παιδί μου;»
Η ιδέα αυτή συναντάται σε προσεγγίσεις που αντιμετωπίζουν τη συμπεριφορά των παιδιών όχι απλώς ως κάτι που πρέπει να διορθωθεί, αλλά ως πληροφορία για όσα βιώνουν και για τις δυσκολίες ή τις ανάγκες που δεν μπορούν ακόμη να εκφράσουν διαφορετικά. Ο Ross W. Greene, δημιουργός του μοντέλου Collaborative & Proactive Solutions, έχει συνοψίσει τη βασική του θέση στη φράση «Kids do well if they can»: όταν ένα παιδί δυσκολεύεται επανειλημμένα να ανταποκριθεί σε μια κατάσταση, αντί να θεωρήσουμε αυτομάτως ότι δεν θέλει, χρειάζεται να διερευνήσουμε τι το δυσκολεύει και ποιες δεξιότητες δεν έχει ακόμη αναπτύξει επαρκώς.
Αντίστοιχα, η αναπτυξιακή έρευνα έχει αναδείξει τη σημασία των ανταποκρινόμενων σχέσεων ανάμεσα στα παιδιά και στους ενήλικες που τα φροντίζουν. Το Center on the Developing Child του Harvard περιγράφει αυτές τις αμφίδρομες αλληλεπιδράσεις ως «serve and return»: το παιδί στέλνει ένα σήμα –με λόγια, εκφράσεις, κινήσεις ή συμπεριφορά– και ο ενήλικας παρατηρεί και ανταποκρίνεται σε αυτό. Αυτές οι αλληλεπιδράσεις συνδέονται με την ανάπτυξη της επικοινωνίας, των κοινωνικών δεξιοτήτων και της συναισθηματικής ευημερίας.
Και ίσως τότε το σημαντικό ερώτημα δεν είναι μόνο τι κάνει το παιδί, αλλά και τι μας εμποδίζει εμάς να δούμε όσα βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια.
Τι μας εμποδίζει να καταλάβουμε το παιδί μας;
1. Οι ερμηνείες που κάνουμε για τη συμπεριφορά του
«Με προκαλεί».
«Το κάνει για να περάσει το δικό του».
«Ξέρει πολύ καλά τι κάνει».
«Δεν σέβεται κανέναν».
Μπροστά σε μια δύσκολη συμπεριφορά είναι φυσικό να προσπαθούμε να της δώσουμε μια εξήγηση. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η εξήγησή μας γίνεται βεβαιότητα.
Από εκείνη τη στιγμή δεν παρατηρούμε πια μόνο αυτό που συμβαίνει. Το παρατηρούμε μέσα από την ερμηνεία που έχουμε ήδη δώσει.
Αν πιστεύω ότι το παιδί με προκαλεί, θα απαντήσω στην πρόκληση. Αν πιστεύω ότι προσπαθεί να με χειριστεί, θα προσπαθήσω να μην «υποχωρήσω». Αν όμως αναρωτηθώ τι δυσκολεύεται να διαχειριστεί εκείνη τη στιγμή, δημιουργείται χώρος για μια διαφορετική επικοινωνία.
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο:
«Δεν θέλει να συνεργαστεί»
και στο:
«Δυσκολεύεται να συνεργαστεί αυτή τη στιγμή. Αναρωτιέμαι γιατί.»
Η δεύτερη σκέψη δεν σημαίνει ότι αποδεχόμαστε οποιαδήποτε συμπεριφορά. Σημαίνει ότι, πριν βγάλουμε συμπέρασμα, αφήνουμε χώρο για να μάθουμε κάτι που ίσως ακόμη δεν γνωρίζουμε.
2. Οι προσδοκίες μας για το πώς «θα έπρεπε» να είναι
Όλοι οι γονείς έχουμε προσδοκίες για τα παιδιά μας. Θέλουμε να είναι κοινωνικά, ευγενικά, υπεύθυνα, δυναμικά, να προσπαθούν, να έχουν φίλους, να τα πηγαίνουν καλά στο σχολείο, να μπορούν να υπερασπίζονται τον εαυτό τους.
Πολλές από αυτές τις προσδοκίες γεννιούνται από αγάπη και από την επιθυμία να τα δούμε να προχωρούν στη ζωή τους.
Μπορούν όμως να γίνουν εμπόδιο όταν, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, αρχίζουμε να κοιτάζουμε περισσότερο το παιδί που περιμένουμε να έχουμε παρά εκείνο που βρίσκεται πραγματικά μπροστά μας.
Ένα παιδί μπορεί να χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να προσαρμοστεί. Να είναι πιο εσωστρεφές από όσο θα θέλαμε. Να φοβάται εκεί που εμείς πιστεύουμε ότι «δεν υπάρχει λόγος». Να μην ενδιαφέρεται για όσα θεωρούσαμε ότι θα το ενθουσιάσουν. Να έχει διαφορετικές ανάγκες, ρυθμούς και επιθυμίες από εκείνες που είχαμε φανταστεί.
Για να καταλάβουμε ένα παιδί, χρειάζεται κάποιες φορές να αφήσουμε λίγο στην άκρη το «πώς θα έπρεπε να είναι» και να αναρωτηθούμε: «Ποιο είναι το παιδί που έχω πραγματικά απέναντί μου;»
3. Οι φόβοι μας για το μέλλον του
Μερικές φορές δεν αντιδρούμε μόνο σε αυτό που συμβαίνει σήμερα. Αντιδρούμε και σε όλα όσα φοβόμαστε ότι μπορεί να σημαίνει για το αύριο.
Δεν διαβάζει: «Θα μείνει πίσω».
Δεν υπερασπίζεται τον εαυτό του: «Θα το εκμεταλλεύονται σε όλη του τη ζωή».
Αντιμιλά: «Αν είναι έτσι τώρα, τι θα γίνει στην εφηβεία;»
Δεν έχει πολλούς φίλους: «Θα μείνει μόνο του».
Ένα γεγονός του παρόντος φορτώνεται ξαφνικά με το βάρος ενός ολόκληρου πιθανού μέλλοντος.
Και όταν φοβόμαστε, είναι φυσικό να θέλουμε να δράσουμε. Να διορθώσουμε. Να προλάβουμε. Να προστατεύσουμε.
Όμως το παιδί που βρίσκεται απέναντί μας δεν είναι το μέλλον που φοβόμαστε. Είναι ένα παιδί που κάτι βιώνει εδώ και τώρα.
Και για να καταλάβουμε τι είναι αυτό, χρειάζεται πρώτα να μπορέσουμε να ξεχωρίσουμε τον δικό μας φόβο από τη δική του πραγματικότητα και να αρχίσουμε να το εμπιστευόμαστε: Περισσότερη εμπιστοσύνη στο παιδί, λιγότερη στο φόβο που μας προκαλεί.
4. Η δική μας παιδική ιστορία
Η γονεϊκότητα μπορεί να φέρει στην επιφάνεια πλευρές της δικής μας ιστορίας, ακόμη κι όταν δεν το συνειδητοποιούμε.
Ένα παιδί που κλαίει πολύ μπορεί να μας εκνευρίζει περισσότερο αν εμείς μεγαλώσαμε μαθαίνοντας ότι «πρέπει να είσαι δυνατός».
Ένα παιδί που αντιμιλά μπορεί να μας προκαλεί έντονο θυμό αν στο δικό μας σπίτι η αμφισβήτηση του γονέα ήταν αδιανόητη.
Η αποτυχία του μπορεί να μας τρομάζει περισσότερο αν εμείς μάθαμε να συνδέουμε την αξία μας με την επίδοση.
Ακόμη και η επιθυμία μας να του προσφέρουμε όσα εμείς στερηθήκαμε μπορεί κάποιες φορές να μας απομακρύνει από αυτό. Γιατί αυτό που έλειψε από εμάς δεν είναι απαραίτητα αυτό που χρειάζεται εκείνο.
Χωρίς να το καταλαβαίνουμε, λοιπόν, μπορεί να μην απαντάμε μόνο στο παιδί που έχουμε μπροστά μας. Μπορεί να απαντάμε ταυτόχρονα και σε ένα κομμάτι της δικής μας ιστορίας.
Το δύσκολο –και πολύτιμο– ερώτημα τότε γίνεται:
«Αυτό που αισθάνομαι τώρα αφορά μόνο το παιδί μου ή αγγίζει και κάτι δικό μου;»
5. Η ανάγκη μας να διορθώσουμε γρήγορα αυτό που συμβαίνει
Το παιδί επιστρέφει στενοχωρημένο από το σχολείο.
Και πριν ακόμη ολοκληρώσει αυτό που έχει να πει λέμε:
«Δεν έγινε τίποτα, μην ασχολείσαι.»
«Έπρεπε να του είχες απαντήσει.»
«Αύριο θα πας και θα του πεις…»
«Θα το κανονίσω εγώ.»
Δεν το κάνουμε επειδή δεν ενδιαφερόμαστε. Συχνά συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Επειδή μας ενδιαφέρει τόσο πολύ, θέλουμε να το βοηθήσουμε όσο πιο γρήγορα μπορούμε.
Μόνο που η λύση μπορεί να έρχεται πριν από την κατανόηση.
Και ίσως εκείνη τη στιγμή το παιδί να μη χρειάζεται ακόμη να μάθει τι πρέπει να κάνει. Μπορεί πρώτα να χρειάζεται να ακούσει:
«Σε πείραξε πολύ αυτό, ε; Θέλεις να μου πεις τι έγινε;»
Το να παρατηρούμε τα σήματα του παιδιού και να ανταποκρινόμαστε σε αυτά αποτελεί βασικό στοιχείο της ανταποκρινόμενης σχέσης γονέα-παιδιού. Το Center on the Developing Child επισημαίνει μάλιστα ότι το να ονοματίζει ο ενήλικας αυτό που ένα μικρό παιδί βλέπει, κάνει ή αισθάνεται μπορεί να υποστηρίζει τη γλωσσική και συναισθηματική του ανάπτυξη.
Όταν βιαζόμαστε να λύσουμε το πρόβλημα, υπάρχει ο κίνδυνος να χάσουμε την ιστορία που προσπαθεί να μας αφηγηθεί.
6. Η δυσκολία μας να αντέξουμε τα δύσκολα συναισθήματά του
Ίσως αυτό να είναι ένα από τα πιο απαιτητικά κομμάτια της γονεϊκότητας.
Να βλέπουμε το παιδί μας να φοβάται χωρίς να εξαφανίζουμε αμέσως τον φόβο.
Να απογοητεύεται χωρίς να διορθώνουμε αμέσως την κατάσταση.
Να πονά χωρίς να μπορούμε να το προστατεύσουμε από κάθε πόνο.
Να θυμώνει μαζί μας χωρίς να χρειάζεται εκείνη τη στιγμή να του αποδείξουμε ότι έχουμε δίκιο.
Μερικές φορές προσπαθούμε να σταματήσουμε γρήγορα ένα δύσκολο συναίσθημα όχι επειδή το παιδί δεν μπορεί να το αντέξει, αλλά επειδή δυσκολευόμαστε εμείς να το βλέπουμε να το βιώνει.
«Μην κλαις.»
«Δεν υπάρχει λόγος να φοβάσαι.»
«Μην κάνεις έτσι.»
«Δεν είναι τόσο σημαντικό.»
Για το παιδί όμως εκείνη τη στιγμή είναι σημαντικό.
Και για να μπορέσουμε να ακούσουμε πραγματικά τι υπάρχει κάτω από τη συμπεριφορά του, χρειάζεται κάποιες φορές να αντέξουμε να μείνουμε λίγο περισσότερο δίπλα σε ένα συναίσθημα που δεν μπορούμε –και δεν χρειάζεται πάντα– να διορθώσουμε.
Οι ανταποκρινόμενες και σταθερές σχέσεις με τους ενήλικες βοηθούν τα παιδιά να διαχειρίζονται το στρες και να ρυθμίζουν σταδιακά τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά τους, ενώ αποτελούν σημαντικό προστατευτικό παράγοντα κατά την ανάπτυξη.
7. Κατανόηση δεν σημαίνει ότι όλα επιτρέπονται
Ίσως ένας από τους φόβους ενός γονέα είναι ότι, αν προσπαθήσει να καταλάβει υπερβολικά το παιδί, θα καταλήξει να δικαιολογεί κάθε συμπεριφορά του.
Όμως η κατανόηση και τα όρια δεν είναι αντίθετα.
Μπορώ να καταλάβω γιατί το παιδί μου θύμωσε και ταυτόχρονα να μην του επιτρέψω να χτυπήσει.
Μπορώ να αναγνωρίσω πόσο πολύ θέλει κάτι και η απάντησή μου να παραμείνει «όχι».
Μπορώ να δεχτώ την απογοήτευσή του χωρίς να αλλάξω το όριο για να την εξαφανίσω.
«Καταλαβαίνω ότι έχεις θυμώσει πολύ. Δεν μπορώ να σε αφήσω να χτυπάς.»
Το όριο παραμένει. Αυτό που αλλάζει είναι ότι πίσω από τη συμπεριφορά εξακολουθούμε να βλέπουμε το παιδί.
Από το «γιατί το κάνει;» στο «τι προσπαθεί να μου πει;»
Δεν είναι εύκολο να καταλαβαίνουμε πάντοτε τα παιδιά μας. Και ίσως δεν είναι καν ρεαλιστικό να το περιμένουμε από τον εαυτό μας.
Θα υπάρξουν στιγμές που θα παρερμηνεύσουμε μια συμπεριφορά. Που θα θυμώσουμε. Που θα φοβηθούμε. Που θα απαντήσουμε βιαστικά. Που οι δικές μας εμπειρίες, οι προσδοκίες ή η κούρασή μας δεν θα μας επιτρέψουν να ακούσουμε όσα προσπαθεί να μας πει το παιδί.
Η σχέση όμως δεν απαιτεί έναν γονέα που καταλαβαίνει τα πάντα.
Απαιτεί τη δυνατότητα να επιστρέφουμε.
Να μπορούμε, ακόμη και μετά από μια δύσκολη στιγμή, να πούμε:
«Νομίζω ότι πριν δεν σε κατάλαβα. Θέλεις να μου πεις τι συνέβη για σένα;»
Ίσως τελικά αυτό να είναι το σημαντικότερο πέρασμα: από την ανάγκη να ερμηνεύσουμε γρήγορα τη συμπεριφορά στην περιέργεια για όσα βρίσκονται πίσω από αυτήν.
Από το «ξέρω γιατί το κάνει» στο «θέλω να καταλάβω τι του συμβαίνει».
Γιατί το παιδί δεν χρειάζεται έναν γονέα που γνωρίζει όλες τις απαντήσεις. Χρειάζεται έναν γονέα που μπορεί να αφήσει χώρο για τις δικές του.
Και τότε η συμπεριφορά παύει να είναι μόνο κάτι που πρέπει να σταματήσουμε ή να διορθώσουμε.
Γίνεται μια αφορμή να κοιτάξουμε κάτω από την επιφάνεια και να αναρωτηθούμε:
«Τι δεν έχω ακούσει ακόμη;»
Σύνταξη: Μαρία Βερίγου Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας – Ψυχοθεραπεύτρια CBT – Ειδική Παιδαγωγός
Επιμέλεια: Η ομάδα του Teach & Treat
Πηγές:
Greene, R. W. – Collaborative & Proactive Solutions (CPS), προσέγγιση για την κατανόηση και αντιμετώπιση δύσκολων συμπεριφορών των παιδιών.
Center on the Developing Child, Harvard University – Serve and Return: Back-and-Forth Exchanges.
Center on the Developing Child, Harvard University – A Guide to Serve & Return.
Center on the Developing Child, Harvard University – 5 Steps for Brain-Building Serve and Return.
Center on the Developing Child, Harvard University – Three Principles to Improve Outcomes for Children and Families.
